گیوه چیست؟

گیوه (یا در برخی مناطق «کلاش») یکی از قدیمی‌ترین انواع پاافزار سنتی ایران است که رویه‌ای بافته‌شده از نخ نازک پنبه‌ای یا کتانی و زیره‌ای از جنس پارچه فشرده دارد. برخلاف کفش‌های معمول، گیوه هیچ چسب صنعتی در ساختش به کار نمی‌رود؛ همه‌چیز با دست و با سوزن مخصوص گیوه‌دوزی بافته و دوخته می‌شود.

سبکی، تهویه‌ی مناسب و انطباق کامل با شکل پا از ویژگی‌های شاخص گیوه است؛ به همین دلیل قرن‌هاست که پاافزار اصلی مردم روستاها، کشاورزان و کوهستان‌نشینان زاگرس بوده است.

گیوه‌بافی در نقاط مختلفی از ایران رواج داشته، اما هرکدام سبک و مواد خاص خودشان رو دارن — تفاوت اصلی معمولاً در نوع زیره (دست‌باف در برابر صنعتی) و تراکم بافت رویه‌ست. یکی از مناطق شاخص در این هنر، کردستان و به‌ویژه منطقه‌ی هورامان (اورامانات) در استان‌های کردستان و کرمانشاهه — جایی که گیوه‌بافی هزاران سال قدمت داره و هنوز هم به شکل سنتی و خانگی ادامه داره.

منظر فرهنگی هورامان به دلیل همین میراث زنده (از جمله صنایع‌دستی‌ای مثل گیوه‌بافی) در سال ۲۰۲۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

طبق اسناد تاریخی، قدمت گیوه‌بافی در ایران به حدود هزار سال پیش می‌رسه. جغرافی‌نگاران قدیمی از رونق این صنعت در مناطقی مثل فارس یاد کرده‌اند، و در کردستان و کرمانشاه نیز این هنر نسل‌به‌نسل در دل خانواده‌ها منتقل شده است.

در بسیاری از روستاهای کردنشین، گیوه‌بافی هنوز هم یک کار خانگی و جمعی‌ست؛ اهالی به‌ویژه در فصل‌های کم‌کاری کشاورزی، دور هم می‌نشینند و رویه‌ی گیوه رو می‌بافند. این سنت بخش مهمی از هویت فرهنگی مناطق کوهستانی غرب کشور محسوب میشه.

ساخت یک جفت گیوه‌ی اصیل معمولاً چهار مرحله داره: چرم‌سازی (آماده‌سازی و دباغی چرم برای زیره)، رویه‌بافی (بافت دستی رویه با نخ پنبه‌ای یا کتانی روی قالب پا)، تخت‌کشی (فرم‌دهی و فشردن زیره) و در نهایت گیوه‌دوزی (دوخت نهایی رویه به زیره با سوزن مخصوص).

هر مرحله نیازمند مهارت و تجربه‌ایه که معمولاً از استادکاران قدیمی‌تر آموخته می‌شه. همین کار کاملاً دستی باعث می‌شه هیچ دو جفت گیوه‌ی دست‌بافت، دقیقاً شبیه هم نباشن.

رویه‌ی گیوه‌های اصیل از نخ پنبه‌ای یا کتانی طبیعی بافته می‌شه — هرچه بافت متراکم‌تر و نخ باکیفیت‌تر باشه، دوام و راحتی گیوه هم بیشتره. زیره هم به دو دسته‌ی اصلی تقسیم میشه: زیره‌ی دست‌ساز (از لایه‌های فشرده‌ی پارچه یا چرم) و زیره‌ی صنعتی (معمولاً از لاستیک)، که هرکدوم مزایای خودشون رو دارن.

گیوه به‌خاطر جنس طبیعی و تهویه‌ی خوبش، برای فصل‌های گرم و پیاده‌روی طولانی گزینه‌ی بسیار مناسبیه، و به مرور زمان کاملاً با شکل پا سازگار می‌شه.

گیوه رو باید دور از رطوبت زیاد و نور مستقیم آفتاب نگهداری کرد. برای تمیزکردن رویه‌ی پارچه‌ای، بهتره از شستشوی ملایم و خشک‌کردن در سایه استفاده بشه تا بافت نخ آسیب نبینه.

برای جفت‌شدن بهتر با پا، بهتره سایز رو با دقت انتخاب کرد؛ چون برخلاف کفش‌های چرمی معمولی، گیوه به‌مرور کاملاً با شکل پای صاحبش شکل می‌گیره.

گیوه‌بافی برای بسیاری از خانواده‌های روستایی مناطق کوهستانی، از جمله هورامان، منبع مهمی از درآمد خانگی و اشتغال محلیه، به‌خصوص برای زنان بافنده. حفظ و حمایت از این صنعت، هم به بقای یک میراث فرهنگی کمک می‌کنه و هم از اقتصاد محلی این مناطق پشتیبانی می‌کنه.

گیوه‌دوز با خرید مستقیم از اهالی و استادکاران محلی هورامان، تلاش می‌کند بخشی از این چرخه‌ی پایدار باشد.