تاریخچه و قدمت گیوه؛ از پاپوش سنتی تا هنر ماندگار زاگرس
گیوه یکی از شناخته‌شده‌ترین پاپوش‌های سنتی ایران است که سابقه استفاده از آن به زمان‌های دور بازمی‌گردد. این پاپوش دست‌ساز در مناطق مختلف ایران با شیوه‌های متفاوتی تولید شده، اما گیوه کردی یا کلاش جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ مردم مناطق کردنشین و به‌خصوص هورامان دارد.
کلاش علاوه بر کاربرد به عنوان یک پاپوش سبک و مناسب برای مسیرهای کوهستانی، بخشی از میراث صنایع‌دستی و فرهنگ بومی منطقه اورامانات به شمار می‌رود.
قدمت گیوه در ایران
تاریخ دقیق پیدایش گیوه به‌طور مشخص ثبت نشده است و نمی‌توان یک تاریخ قطعی برای آغاز گیوه‌بافی تعیین کرد. با این حال، شواهد تاریخی و فرهنگی مختلف نشان می‌دهد که انواع گیوه از گذشته‌های دور در بخش‌هایی از ایران تولید و استفاده می‌شده‌اند.
در منابع تاریخی نیز به تولید و استفاده از گیوه در مناطق مختلف ایران اشاره شده است. از جمله در گزارش‌های تاریخی مربوط به فارس، از مراکز تولید گیوه و رونق این صنعت در دوره‌های گذشته یاد شده است.
در مناطق هورامان نیز کلاش بخشی از زندگی و پوشش سنتی مردم بوده و نسل به نسل شیوه ساخت آن منتقل شده است.
کلاش؛ گیوه کردی هورامان
در زبان کردی، گیوه سنتی منطقه هورامان و برخی مناطق کردنشین با نام کلاش شناخته می‌شود. کلاش از نظر ساختار و شیوه بافت ویژگی‌هایی دارد که آن را از بسیاری از انواع دیگر گیوه متمایز می‌کند.
سبکی، استفاده از مواد اولیه مناسب منطقه، قابلیت تنفس و ساخت دست‌ساز از ویژگی‌هایی هستند که باعث شده‌اند کلاش برای زندگی در مناطق کوهستانی کاربرد زیادی داشته باشد.
چرا گیوه برای مناطق کوهستانی مناسب بود؟
مناطق کردنشین و به‌خصوص هورامان دارای کوهستان‌های مرتفع، مسیرهای شیب‌دار و روستاهایی با بافت پلکانی هستند. زندگی روزمره در چنین محیطی به پاپوشی سبک و قابل استفاده در مسیرهای طولانی نیاز داشت.
ساختار گیوه باعث می‌شود وزن آن نسبتاً کم باشد و بخش رویه نیز امکان عبور جریان هوا را فراهم کند. به همین دلیل، گیوه در گذشته تنها یک محصول صنایع‌دستی نبود، بلکه بخشی از نیاز روزمره مردم منطقه محسوب می‌شد.
ساختار گیوه
گیوه کردی یا کلاش به‌طور کلی از دو بخش اصلی تشکیل می‌شود:
رویه گیوه
رویه کلاش با نخ و به شیوه بافتنی ساخته می‌شود. ظرافت بافت و تراکم نخ‌ها می‌تواند در کیفیت و ظاهر گیوه تأثیر داشته باشد.
در گذشته رنگ سفید در کلاش بسیار رایج بود، اما امروزه کلاش در رنگ‌ها و طرح‌های متنوع‌تری نیز تولید می‌شود.
زیره گیوه
زیره بخش پایینی گیوه است که نقش مهمی در استحکام و دوام آن دارد. ساخت زیره نیز یکی از مراحل تخصصی تولید کلاش محسوب می‌شود.
در ساخت سنتی گیوه، تقسیم کار میان بافنده رویه و سازنده زیره اهمیت داشته و مهارت‌های مربوط به هر بخش نسل به نسل منتقل شده است.
ویژگی‌های گیوه کردی
کلاش هورامان ویژگی‌هایی دارد که آن را به یکی از پاپوش‌های متمایز سنتی ایران تبدیل کرده است:
- سبک و مناسب استفاده طولانی
- دست‌ساز و بافته‌شده با نخ
- دارای قابلیت گردش هوا در رویه
- مناسب برای مناطق گرم و کوهستانی
- استفاده از مواد اولیه در دسترس منطقه
- دارای ساختار سنتی و قابل تشخیص
- تولید در طرح‌ها و رنگ‌های مختلف
- برخوردار از ارزش فرهنگی و صنایع‌دستی
ویژگی لنگه‌به‌لنگه در کلاش
یکی از ویژگی‌های جالب کلاش سنتی، ساخت مشابه دو لنگه آن است. در مدل سنتی، دو لنگه گیوه از نظر ساختار تفاوت مشخصی با یکدیگر ندارند و می‌توانند برای هر یک از پاها استفاده شوند.
این ویژگی از نکات جالبی است که در ساخت سنتی کلاش حفظ شده و آن را از بسیاری از کفش‌های امروزی متمایز می‌کند.
گیوه‌بافی؛ هنری که نسل به نسل منتقل شده است
گیوه‌بافی تنها یک روش تولید کفش نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مهارت‌های دستی است که شامل آماده‌سازی مواد اولیه، بافت رویه، ساخت زیره و اتصال بخش‌های مختلف می‌شود.
در بسیاری از مناطق، این مهارت‌ها از نسل‌های قدیمی به نسل‌های جدید منتقل شده‌اند و همچنان بخشی از فعالیت‌های صنایع‌دستی منطقه را تشکیل می‌دهند.
در گذشته تقسیم کار میان زنان و مردان نیز در تولید کلاش اهمیت داشت و هر بخش از فرایند توسط افراد دارای مهارت مربوط به آن انجام می‌شد.
هورامان؛ یکی از مناطق مهم کلاش
هورامان و اورامانات از مناطقی هستند که کلاش با فرهنگ و زندگی مردم آن پیوند عمیقی دارد. شهرها و روستاهایی مانند اورامان تخت، نودشه و هجیج از مناطق شناخته‌شده در ارتباط با تولید و استفاده از کلاش بوده‌اند.
کلاش امروزه علاوه بر کاربرد روزمره، به عنوان یکی از محصولات مهم صنایع‌دستی و فرهنگی منطقه شناخته می‌شود و مورد توجه گردشگران و علاقه‌مندان به هنرهای سنتی نیز قرار گرفته است.
کلاش در دنیای امروز
با تغییر سبک زندگی و گسترش کفش‌های صنعتی، استفاده روزمره از گیوه در برخی مناطق کاهش یافته است؛ اما کلاش همچنان جایگاه خود را به عنوان یک محصول فرهنگی و صنایع‌دستی حفظ کرده است.
امروزه علاوه بر مدل‌های سنتی، کلاش در رنگ‌ها و طرح‌های متنوع تولید می‌شود و می‌تواند در کنار پوشش سنتی، در استایل‌های امروزی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
چرا حفظ هنر گیوه‌بافی اهمیت دارد؟
گیوه‌بافی بخشی از میراث صنایع‌دستی مناطق غرب ایران است. حفظ این هنر علاوه بر کمک به ادامه یک مهارت سنتی، می‌تواند به حفظ بخشی از فرهنگ، هویت و شیوه‌های تولید بومی مناطق زاگرس کمک کند.
خرید محصولات دست‌ساز و حمایت از بافندگان و تولیدکنندگان محلی نیز می‌تواند در ادامه یافتن این هنر و انتقال مهارت‌های آن به نسل‌های آینده نقش داشته باشد.
سوالات متداول درباره تاریخچه و قدمت گیوه
گیوه چیست؟
گیوه نوعی پاپوش سنتی و دست‌ساز ایرانی است که در مناطق مختلف کشور با شیوه‌های متفاوت تولید می‌شود.
کلاش چیست؟
کلاش نوعی گیوه کردی است که به‌خصوص در مناطق کردنشین و هورامان رواج دارد و با روش‌های سنتی و بافت دستی تولید می‌شود.
قدمت گیوه چقدر است؟
تاریخ دقیق پیدایش گیوه مشخص نیست، اما شواهد تاریخی نشان می‌دهد که انواع گیوه از گذشته‌های دور در مناطق مختلف ایران تولید و استفاده می‌شده‌اند.
کلاش بیشتر در کدام مناطق تولید می‌شود؟
هورامان و اورامانات از مناطق شناخته‌شده تولید کلاش هستند و شهرها و روستاهایی مانند اورامان تخت، نودشه و هجیج با این هنر ارتباط دارند.
گیوه از چه قسمت‌هایی تشکیل شده است؟
گیوه کردی یا کلاش به‌طور کلی از دو بخش اصلی رویه و زیره تشکیل می‌شود.
چرا کلاش برای مناطق کوهستانی مناسب است؟
وزن کم، ساختار بافتنی رویه و امکان گردش هوا از ویژگی‌هایی هستند که استفاده از کلاش را در شرایط آب‌وهوایی و جغرافیایی مناطق کوهستانی مناسب کرده‌اند.